Για την Εκπαίδευση

(Το παρακάτω κείμενο αποτελεί εισήγηση των συνελεύσεων που έλαβαν χώρα στο buenaVentura από τις αρχές του 2010, κατά την διάρκεια των οποίων πραγματοποιήθηκε συζήτηση για τον πειραματισμό πάνω στην ελευθεριακη παιδεία και την προοπτική δημιουργίας ενος ελεύθερου κοινωνικού κέντρου ανταλλαγής γνώσης, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ και ΚΟΥΛΤΟΥΡΑΣ της ΑΝΤΙΣΤΑΣΗΣ. Είναι ένα κείμενο προπομπός της απελευθέρωσης του 12ου Δημοτικού Σχολείου.)

Για την εκπαίδευση

 

Η εκπαίδευση σήμερα, από το δημοτικό ως το πανεπιστήμιο δεν είναι παρά το κομμάτι ενός συστήματος το οποίο αυτοσυντηρείται μέσω της πειθαρχίας και της ομοιομορφίας.

Είναι πολύ σημαντικό να αντιληφθούμε τον κοινωνικό ρόλο του σχολείου στη σημερινή κοινωνία. Το σχολείο έχει ένα διπλό ρόλο: από τη μία είναι μικρογραφία της κοινωνίας, με τα εξουσιαστικά πρότυπα που υπάρχουν σε κάθε έκφραση της κοινωνικής ζωής να εκφράζονται απογυμνωμένα στο δίπολο καθηγητής- μαθητής και από την άλλη είναι ο διαμορφωτής αυτών των εξουσιαστικών προτύπων, κάτι που εκφράζεται στην κοινά αποδεκτά κοινωνική συνθήκη ότι το σχολείο είναι αυτό που προετοιμάζει το παιδί για την είσοδό του στην κοινωνία.

Η αναπαραγωγή προτύπων ξεκινά από πολύ νωρίς στην εκπαίδευση. Από την αναπαραγωγή των ρόλων καθηγητής- μαθητής και την ιεραρχική δομή των σχολείων ως τις λεπτομέρειες της ζωής στο σχολείο, όπως η στοίχιση, το παιδί μαθαίνει να είναι μέρος ενός πειθήνιου συνόλου χάνοντας κάθε ιδιομορφία και πρωτοτυπία σκέψη ς που διαθέτει. Το να πειθαρχήσεις ένα παιδί σημαίνει την εγκαθίδρυση πλαστών προτύπων, αφού στο παιδί δημιουργείται η εντύπωση ότι η τιμωρία είναι κάτι που του επιβάλλεται απ’ έξω, από κάποιον ισχυρό, και όχι ότι είναι φυσικό αποτέλεσμα των πράξεων του. Η αντίδραση του παιδιού στην καταπίεση εκφράζεται με την πλήρη αδιαφορία, ως και αποστροφή για το σχολείο, με κοπάνες, αποχές κτλ.

Η εκπαίδευση, εξ ορισμού, εφόσον δεν πρόκειται για παίδευση (:μόρφωση, παιδεία, καλλιέργεια) έχει σκοπό και ο σκοπός αυτός καθορίζεται από τον τύπο της κοινωνίας και των ανθρώπων που θέλεις . Αν το δεχθούμε αυτό καταλήγουμε ότι ο ρόλος του σχολείου είναι ξεκάθαρα πολιτικός , δηλαδή η δημιουργία ανθρώπων πειθήνιων έτοιμων να ενταχθούν αύριο στην παραγωγική διαδικασία. Τα παιδιά μετατρέπονται σε μία άχρωμη μάζα, η ίδια τους η ύπαρξη διαστρεβλώνεται, αφού τους στερείται η αυτόβουλη έκφραση και το δικαίωμα στην ιδιαιτερότητα, κάτι που τα καθιστά ακατάλληλα να πάρουν μέρος στην κοινωνική πάλη ως ανεξάρτητοι παράγοντες.

Σημαντικό είναι επίσης να αναφερθεί και η ταξική διάσταση της εκπαίδευσης. Σήμερα αν και υπάρχει πολύ πιο εύκολη πρόσβαση στη γνώση από ότι στο παρελθόν οι ταξικοί αποκλεισμοί δεν έχουν εξαλειφθεί. Τα παιδιά των πιο πλούσιων οικογενειών έχουν τα χρήματα να πληρώσουν τα δίδακτρα των φροντιστηρίων, άρα πηγαίνουν ε καλύτερες σχολές, έχουν την δυνατότητα να συνεχίσουν με μεταπτυχιακά ή ξένες γλώσσες και άρα να διεκδικήσουν μια πολύ καλύτερη θέση στην αγορά εργασίας, και έτσι διαιωνίζονται οι προνομιούχες τάξεις.

Η γνώση σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης αντιμετωπίζεται ως εμπόρευμα, ένα εφόδιο όχι για την πολύπλευρη μόρφωση του ανθρώπου άλλα για την διεκδίκηση μιας θέσης στην αγορά εργασίας. Με τις κατευθύνσεις στο λύκειο, τα πανεπιστήμια να χωρίζονται σε τομείς και τα μεταπτυχιακά ο άνθρωπος μετατρέπεται σε ένα κομμάτι του ευέλικτου εργατικού δυναμικού, πλήρως ειδικευμένος και εντελώς, τελικά, αμόρφωτος. Αυτός είναι ο τρόπος να σκλαβώνεις τις μάζες με τρόπο που κανείς απόλυτος κυβερνήτης δεν θα μπορούσε.

Θα μπορούσαμε λοιπόν να πούμε κλείνοντας ‘ότι το παρόν σύστημα οικονομικής και πολιτικής εξάρτησης διατηρείται όχι τόσο από τον πλούτο και τα δικαστήρια αλλά από μία αδρανή ανθρώπινη μάζα καταπιεσμένη σε απόλυτη ομοιομορφία, και πως το σχολείο όπως είναι σήμερα είναι το πιο αποτελεσματικό μέσο για την επίτευξη αυτού του στόχου.

 

Για την ελευθεριακή παιδεία

 

«Η εκπαίδευση σημαίνει σήμερα δαμάζω, εκπαιδεύω, εξημερώνω. Έχει μια και μόνο πολύ συγκεκριμένη ιδέα και θέληση, να κάνει τα παιδιά να συνηθίσουν στην υπακοή, να πιστεύουν και να σκέφτονται ακολουθώντας τα κοινωνικά δόγματα που επικρατούν.”

«Εμείς θέλαμε ανθρώπους ικανούς να καταστρέφουν, να ανανεώνουν συνεχώς το περιβάλλον και να ανανεώνουν τους εαυτούς τους. Ανθρώπους των οποίων η δύναμη υπάρχει στην Ανεξαρτησία του πνεύματος, που δεν υποτάσσονται ποτέ και σε τίποτα, πάντοτε έτοιμοι να δεχτούν το καλύτερο, ευτυχισμένοι με το θρίαμβο των νέων ιδεών, έτοιμοι να ζήσουν πολλές ζωές σε μία μόνο».

F. Ferrer

Η παιδεία ήταν ένα από τα πεδία που το αναρχικό κίνημα και οι θεωρητικοί του πάντα έδιναν μεγάλη σημασία. Ο Κροπότκιν έδωσε πρώτος το περίγραμμα του πως θα πρέπει να είναι η παιδεία σε μια ελευθερη κοινωνία. Μίλησε για το σπάσιμο όλων των διαχωρισμών και κυρίως της διάκρισης μεταξύ πνευματικής και χειρωνακτικής εργασίας και πως μπορεί να εφαρμοστεί στην εκπαίδευση. Μίλησε επίσης και για τη δια βίου εκπαίδευση κάτι που τα τελευταία χρόνια είναι στην επικαιρότητα πάντα όμως με τη διαστρεβλωμένη έννοια που της δίνει η εξουσια. Ο Φερρέρ με το “Μοντέρνο Σχολείο” και το κίνημα που εξαπλώθηκε σε όλη την Ισπανία τη δεκαετία του 1910 έδωσε το παράδειγμα του πως η ελευθεριακή παιδεία μπορεί να γίνει πράξη και ταυτόχρονα πεδίο αντίστασης στην καπιταλιστική κυριαρχία. Οι αρχές του ήταν η βάση με την οποία οργανώθηκε η εκπαίδευση στη Ρωσία και την Ουκρανία τα πρώτα χρόνια της επανάστασης καθώς και στην Ισπανία στο μεγάλο πείραμα του 36-39. Σύγχρονα παραδείγματα είναι η εκπαίδευση στος Ζαπατίστας καθώς και Ελευθεριακά σχολεία τα οποία υπάρχουν ακόμα και σήμερα (π.χ. Μέριδα, Ισπανία)

Οι βασικές αρχές της ελευθεριακής εκπαίδευσης είναι:

  • Πλήρης αυτοδιαχείριση σε όλες τις πτυχές της διαδικασίας. Τίποτα δεν είναι σταθερό και παγιωμένο αλλά όλα αποφασίζονται με αμεσοδημοκρατικές διαδικασίες μέσα από τις γενικές συνελεύσεις όλων των συμμετεχόντων. Από αυτό το μοντέλο δε μένει έξω και ο καθορισμός του περιεχομένου του γνωστικού αντικειμένου
  • Ανεξαρτησία από το κράτος
  • Ολική εκπαίδευση – σπάσιμο των διαχωρισμών πνευματικής – χειρωνακτικής εργασίας
  • Σπάσιμο των ρόλων δασκάλου-μαθητή. Η εκπαίδευση γίνεται αντιληπτή ως μια ενιαία διαδικασία. Ο δάσκαλος οφείλει όχι να χειραγωγεί και να φέρνει τους μαθητές εκεί που θέλει αλλά να βοηθάει και να τους δίνει τα εφόδια για να πάνε εκεί που θέλουν οι ίδιοι. Μέσα στην εκπαιδευτική διαδικασία ο καθένας γίνεται δάσκαλος και μαθητής.
  • Απελευθέρωση γνώσης από το το ρόλο του μέσου διεκδίκησης μιας θέσης στην αγορά εργασίας. Αμφισβήτηση δηλαδή του κυρίαρχου ρόλου της γνώσης ως εμπόρευμα και ως εξατομικευμένο εφόδιο για τον ανταγωνισμό μεταξύ των εργαζόμενων.
  • Παιδεία όχι για τις ανάγκες των αφεντικών αλλά για τις ανάγκες της κοινωνίας
  • Δημιουργία κουλτούρας απελευθερωμένης από ιεραρχικά και καταπιεστικά πρότυπα κάθε μορφής. Κατάργηση των εξετάσεων, των τιμωριών, των υποχρεωτικών εργασιών, της υποχρεωτικής παρακολούθησης.

Το παράδειγμα της ελευθεριακής εκπαίδευσης έχει βέβαια και το φιλελεύθερο αντίστοιχό του. Σχολεία όπως το Σόμερχιλ κάνουν πράξη πολλά από τα προτάγματα του Ελεύθερου σχολείου, αλλά απουσιάζει η σύνδεσή τους με το κοινωνικό κίνημα ανατροπής. Εμφανίζονται απλά σαν μια εναλλακτική μορφή εκπαίδευσης από την οποία ωστόσο είναι πλήρως απούσα η κριτική και η αμφισβήτηση της κυριαρχίας κράτους και κεφαλαίου.

Το πρόταγμα της ελευθεριακής παιδείας όμως είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με τα κοινωνικά κινήματα και εμφανίζεται μέσα σε αυτά σαν κομμάτι τους και όχι σαν μια διαχωρισμένη δραστηριότητα. Τα τελευταία χρόνια με την άνθιση των ελεύθερων κοινωνικών χώρων είναι φανερή η δίψα για συλλογική αυτομόρφωση που μάλιστα προσελκύει και πολύ κόσμο πέρα από το κίνημα και τον φέρνει σε επαφή με αυτό. Μαθήματα γλωσσών, μαθήματα ελληνικών σε μετανάστες, μαθήματα για υπολογιστές, φωτογραφία, θέατρο, κατασκευές, διαδικασίες αυτομόρφωσης πάνω στην Ιστορία, στην πολιτική θεωρία, στην Τέχνη και τη Λογοτεχνία, κλπ, έχουν δημιουργήσει μια καλή βάση. Είναι τώρα που θα πρέπει να αρχίσουμε να αποκτούμε συνείδηση αυτών των λειτουργιών που επιτελούνται στα πλαίσια των κοινωνικών χώρων, να καταλάβουμε το νόημα και τη μεγάλη σημασία που έχουν για την ανάπτυξη του κινήματος και τη δημιουργία ελευθεριακών ρωγμών. Ήρθε ο καιρός που μπορούμε να αρχίσουμει σε συνεργασία όλοι μαζί να επεξεργαζόμαστε ένα θεωρητικό πλαίσιο και να περάσουμε στην πράξη δημιουργώντας ένα μεγάλο κοινωνικό χώρο που πέρα από τις κλασικές λειτουργίες θα επικεντρώνει στην ελεύθερη μάθηση.

Παραδείγματα ελευθεριακών σχολείων

 

Η πρώτη προσπάθεια για τη δημιουργία ελευθεριακού σχολείου ήταν στα τέλη του 19ου αιώνα από την αναρχικών πεποιθήσεων εκπαιδευτικό Louise Michel με τη δημιουργία του Μοντέρνου Σχολείου στη Γαλλία. Η συμμετοχή της στους κοινωνικούς αγώνες επέφερε τη δίωξή της και τη διακοπή της λειτουργίας του Μοντέρνου Σχολείου, το οποίο όμως είχε προλάβει να μεταδώσει τους σπόρους του στην εξάπλωση παρόμοιων ελευθεριακών σχολείων στη χώρα.

Ο ισπανός δάσκαλός Fransisco Ferrer επηρεασμένος από το Μοντέρνο σχολείο της Γαλλίας και ορμώμενος από αναρχικές αντιλήψεις ιδρύει το 1901 στη Βαρκελώνη το Μοντέρνο Σχολείο ( Escuela Moderna). Mέσα σε 8 χρόνια τα σχολεία πολλαπλασιάστηκαν, φτάνοντας περίπου τα 100. Το Μοντέρνο σχολείο του Ferrer λειτουργεί με μεικτή εκπαίδευση αγοριών – κοριτσιών, χωρίς βαθμούς προόδου ή εξετάσεις, χωρίς τιμωρίες και αυστηρά ωράρια, με προαιρετική παρακολούθηση μαθημάτων και δίνοντας έμφαση στη μάθηση που προκύπτει από την πράξη. Το Μοντέρνο Σχολείο είχε πολιτικό χαρακτήρα καθώς στόχευε να περάσει στους μαθητές του αισθήματα συντροφικότητας , αλληλεγγύης, κοινωνικής δικαιοσύνης και αντικρατικά, αντιστρατιωτικά μηνύματα. Απέβλεπε στην ανάπτυξη της κοινωνικής κριτικής των μαθητών γεγονός που αναδεικνύεται από τα λόγια του: « Θα τους διδάξω μόνο την απλή αλήθεια. Δε θα βάλω με το ζόρι στο μυαλό τους ένα δόγμα. Δε θα τους αποκρύψω ούτε το παραμικρό ούτε το ελάχιστο από την πραγματικότητα. Δε θα τους διδάξω τι να σκέφτονται αλλά πώς να σκέφτονται.» Απόρροια της δράσης του Fransisco Ferrer υπήρξε η καταδίκη του σε θάνατο.

Σημαντική στη δημιουργία ελευθεριακών σχολείων ήταν η συμβολή του παιδαγωγού Alexander Neill ( επηρεασμένος έντονα από τις θεωρίες του Freud και του Wilhelm Reich) ιδρύει το 1921 στην Αγγλία το ελευθεριακό σχολείο Summerhill που έγινε παγκοσμίως γνωστό. Τόσο από το Μοντέρνο Σχολείο του Ferrer όσο και από το Summerhill του Neil έλειπαν οι βαθμοί , οι αξιολογήσεις ενώ τα μαθήματα ήταν προαιρετικά και οι μαθητές τα επέλεγαν ανάλογα με τα ενδιαφέροντά τους. Η διοίκηση του σχολείου αποτελούσε έργο της συνέλευσης προσωπικού και σπουδαστών όλων των ηλικιών. Κάθε μέλος της συνέλευσης είχε δικαίωμα μιας ψήφου και μπορούσε ελεύθερα να διατυπώσει τις απόψεις του σχετικά με την εύρυθμη λειτουργία του σχολείου του. Άλλωστε όπως ο ίδιος ο Neill ισχυριζόταν στόχος ήταν η αυτοδιάθεση και η αυτονομία των μαθητών του, θεωρώντας ότι ρόλος του εκπαιδευτικού είναι να παρακινήσει τη σκέψη και όχι να φυτέψει πεποιθήσεις. Υπήρξε ενάντιος σε οποιασδήποτε μορφής θρησκευτικού-ιδεολογικού προσηλυτισμού και σε σεξουαλικές καταπιέσεις. Η βασική παιδαγωγική του άποψη εμπεριέχεται στη φράση «η επιλογή ενός παιδιού μέσα από τη θέληση του για γνώση το οδηγεί στη μάθηση». Η παιδαγωγική του Νeill ήταν βαθιά επηρεασμένη από τις φροϋδικές αναλύσεις της εποχής του, επικεντρωνόταν στην ψυχολογική ελευθερία του παιδιού και φαινόταν να πιστεύει ότι το παιδί πρέπει να προσδιορίσει τις δικές του αξίες συμπεριλαμβανομένου και της αξίας της ελευθερίας αυτής καθεαυτής χωρίς περαιτέρω πολιτικές προεκτάσεις . Το Summerhill, λοιπον, εφάρμοζε ελυθεριακές μεθόδους στην παιδαγωγική διαδικασία χωρίς να απελευθερώνει το περιεχόμενο της μάθησης και να προσδίδει πολιτικό χαρακτήρα στο θεσμού αυτό. Σύμφωνα με κριτικές που έχουν γραφτεί πάνω στη μεθοδολογία του ο Neill συνέβαλε στη δημιουργία ψυχολογικά ελεύθερων ανθρώπων που απέρριπταν τα κοινωνικά πρότυπα άλλα παρουσίαζαν δυσκολίες στην κοινωνική ενσωμάτωση έχοντας γνωρίσει άλλου είδους ελευθεριακές διαδικασίες (αμεσοδημοκρατία – συνελεύσεις )

Την ίδια περίπου περίοδο η παιδαγωγός Maria Montessori αναπτύσσει και εφαρμόζει το έργο της σε κέντρα προσχολικής αγωγής που εγκαθιδρύει στην Ιταλία. Η συμβολή της στην παιδαγωγική με τις μεθόδους διδασκαλίας της είναι αναμφισβήτητη. Τα Casa de Bambini όπως ονομάστηκαν αποσκοπούσαν στην εδραίωση δημοκρατικής αγωγής που σέβεται τη διαφορετικότητα των παιδιών καταργεί τις διακρίσεις , τις ανισότητες , τους εγωισμούς και να αντιτίθεται στην άσκηση βίας και πολέμων. Στα μοντεσσοριανά σχολεία, όμως, δεν ενυπάρχουν στοιχεία αυτοδιάθεσης και αυτονομίας των μαθητών με ελεύθερες επιλογές μαθημάτων και αμεσοδημοκρατικές διαδικασίες συνελεύσεων ,πραγματικότητα πάνω στην οποία ο Neill άσκησε κριτική. Εν τούτοις η ριζοσπαστικότητα της μεθόδου της έγκειται στο γεγονός ότι καταργεί την παραδοσιακή διδασκαλία και εφαρμόζει ακολουθεί την θεωρία της ότι τα παιδιά μαθαίνουν ενεργώντας μέσα σε ένα πλαίσιο ελεγχόμενων και ανατροφοδοτούμενων ερεθισμάτων. Θεωρεί ότι η πειθαρχία του παιδιού συνάδει με την ψυχική του ισορροπία χωρίς όμως η πρώτη να προκύπτει από καταπίεση ή εξαναγκασμό. Είναι προφανές ότι όπως και στην περίπτωση του Neill εφαρμόστηκαν ελευθεριακές διαδικασίες στην εκπαίδευση των παιδιών και όχι στο περιεχόμενο της. Με πανομοιότυπο τρόπο λειτουργεί η σύγχρονη παιδαγωγική η οποία προτείνει και αφομοιώνει με τον ίδιο τρόπο στοιχεία ελευθεριακής μάθησης όπως η ομαδοσυνεργατική, η βιωματική και η μαθητοκεντρική διδασκαλία.

Το σχολείο Paideia που ιδρύθηκε το 1978 στην Ισπανία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αντιεξουσιαστικού σχολείου που αυτοδιοικείται εφαρμόζει ελευθεριακές παιδαγωγικές μεθόδους σε όλα τα επίπεδα και λειτουργεί στον αντίποδα του υπάρχοντος κρατικού- εξουσιαστικού σχολείου. Τα μαθήματα επιλέγονται ανάλογα με τη βούληση του κάθε μαθητή , ο τρόπος λειτουργίας του προκύπτει μέσα από συνελεύσεις , ψηφίσματα και διαδικασίες άμεσης δημοκρατίας . Ο αναρχικός – αντιεξουσιαστικός χαρακτήρας του είναι εύκολα διακριτός. Από τις ηλικίες των 12-15 ετών ζητείται από τα παιδιά η συμπλήρωση κάρτας δεσμεύσεων ότι θα είναι αλληλέγγυοι , δε θα χρησιμοποιήσουν βία, θα είναι υπεύθυνοι, θα εργαστούν συλλογικά και στην κουζίνα και σε ποια εργαστήρια θα πηγαίνουν. Ο κάθε μαθητής παρουσιάζει την κάρτα του στη Συνέλευση Παρουσίασης . Η πρακτική αυτή είναι αποτέλεσμα της θεώρησης που έχουν οι παιδαγωγοί του πως ένα άτομο είναι ελεύθερο όταν τηρεί τις δεσμεύσεις του. Είναι ξεκάθαρο ότι το σχολείο Paideia θεσπίστηκε ως απάντηση στο σχολείο της καπιταλιστικής κοινωνίας . Ωστόσο η διαδικασία της συμπλήρωσης καρτών δεσμεύσεων αποτελεί κατά κάποια έννοια μια πολιτική επιβολή της αντίθετης άποψης και προσδίδει στο σχολείο έναν χαρακτήρα πολιτικής κατήχησης.

 

Το κάλεσμα της σημερινής συζήτησης έγινε με σκοπό μία πρώτη συζήτηση για τον πειραματισμό πάνω στην ελεύθεριακή παιδεία . Ελπίζουμε ότι από η συζήτηση που θα ακολουθήσει θα θέσει τις βάσεις για την εκκίνηση μίας προσπάθειας με την προοπτική δημιουργίας ενός ελεύθερου κοινωνικού κέντρου ανταλλαγής γνώσης ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ και ΚΟΥΛΤΟΥΡΑΣ της ΑΝΤΙΣΤΑΣΗΣ.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s